Với việc Công ty Sonadezi (Đồng Nai) và một loạt doanh nghiệp (DN) lớn ở TP HCM trong thời gian gần đây bị bắt quả tang hành vi gây ô nhiễm môi trường trầm trọng, đã phản ánh vấn nạn DN "bức tử" môi trường ở vùng kinh tế trọng điểm phía nam chưa có điểm dừng. Điều lạ lùng khi chủ của các DN "đen" này, có người đang là đại biểu HĐND cấp thành phố và cấp… Quốc hội. Vấn đề này vấp phải sự phản ứng khá gay gắt trong dư luận. Tại sao lại có chuyện đáng "hổ thẹn" như vậy?
Chuyện của ông bà nghị…
Như trong bài phóng sự “Lại thêm một kẻ giết sông Đồng Nai” mà Báo Năng lượng Mới đăng tải vào ngày 11/8 vừa qua, phản ánh tình trạng gây ô nhiễm của những nhà máy xử lý nước thải tập trung trong các khu công nghiệp (KCN) – khu chế xuất (KCX) trên lưu vực sông Đồng Nai – Sài Gòn. Điển hình là vụ bắt quả tang hành vi xả chất thải chưa qua xử lý tại Nhà máy Xử lý nước thải của Công ty Cổ phần dịch vụ Sonadezi tại KCN Long Thành (Đồng Nai).
Mới đây, ngày 19/8, chỉ tính riêng kết quả kiểm tra mẫu nước thải của Sở Tài nguyên và Môi trường Đồng Nai ở nhà máy này đã chỉ rõ có nhiều chỉ tiêu vượt chuẩn quy định. Theo đó, mẫu nước lấy tại hồ hoàn thiện và hồ sinh thái của nhà máy có độ màu 171 Pt-co, trong khi quy chuẩn cho phép là 70 Pt-co; nhu cầu ôxy hóa (COD) lên đến 114mg/l (chuẩn VN là 81mg/l), hàm lượng sắt tổng (Fe) là 6,93mg/l (chuẩn là 4,05mg/l). Tương tự, mẫu nước tại hồ sinh thái có kết quả màu 184/70 Pt-co, COD 86/81mg/l và Fe 4,96/4,05mg/l.
Rõ ràng với riêng kết quả nêu trên đã cho thấy phần nào quy trình vận hành xử lý nước thải của Sonadezi có “vấn đề” gian dối và tắc trách, như những gì mà Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường (Cơ quan phía nam, C49B – Bộ Công an) từng kiểm tra. Vậy bảo sao những người nông dân ở xã Tam An, huyện Long Thành – nơi bị ảnh hưởng nặng nề nhất, lại không lũ lượt nộp đơn khiếu nại Sonadezi cho bằng được. Bởi vì trong suốt thời gian dài nguồn nước thải độc hại từ Nhà máy Xử lý nước thải của KCN Long Thành ra con rạch Bà Chèo (nối với sông Đồng Nai) khiến người dân không còn cách nào chịu đựng hơn.
Ấy thế mà, chính bà Đỗ Thị Thu Hằng (Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng giám đốc Tổng Công ty Sonadezi Đồng Nai – đơn vị chủ quản của Công ty Cổ phần dịch vụ Sonadezi) khi trả lời báo chí vẫn cứ thản nhiên nói DN mình không có gì là khuất tất, gian dối trong vấn đề xử lý chất thải KCN.
Thật đáng hổ thẹn khi vào ngày 15/8 vừa qua, bà Hằng với tư cách đại biểu Quốc hội khóa XIII cùng với các đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Nai tiếp xúc cử tri tại huyện Thống Nhất, tỉnh Đồng Nai. Các cử tri đặt nhiều câu hỏi, trong đó có vấn đề gây ô nhiễm của Công ty Cổ phần dịch vụ Sonadezi. Lẽ ra vấn đề nổi cộm nêu trên phải được các đại biểu quan tâm lưu tâm trả lời trước, nhất là với người “trong cuộc” như bà Đỗ Thị Thu Hằng. Thế nhưng đằng này, sau khi vòng vo trả lời những câu hỏi khác của cử tri, các đại biểu Quốc hội có vẻ như “lờ” trả lời vấn đề trên. Chỉ đến khi cử tri nhắc nhở, thì bà Đỗ Thị Thu Hằng, thoáng chút do dự, vẫn cứ cố chấp phán rằng “chờ kết luận của cơ quan chức năng, là cơ quan chủ quản, khi có kết luận cuối cùng sẽ phối hợp để xử lý. Nếu có sai sót chúng tôi sẽ sửa chữa đúng theo tiêu chí hoạt động của công ty”.
Không hài lòng về cách trả lời này, một cử tri cho rằng: Nếu cứ sai sót rồi sửa chữa thì liệu các DN khác sẽ như thế nào? Cứ phạt tiền rồi lại vi phạm nhiều lần như vậy thì còn nói gì nữa. Ngoài việc là đại biểu Quốc hội, bà Hằng còn là lãnh đạo của một DN lớn như Sonadezi mà trả lời chung chung như vậy là không được.
Trên thực tế, có những vụ việc vi phạm về môi trường mà chỉ khi mọi chuyện vỡ lở, rõ ràng thì người đứng đầu DN mới thừa nhận là mình đã sai, còn nếu không thì họ có thể cứ chối bay chối biến. Và đây cũng không phải là trường hợp ngoại lệ đối với một chủ DN dệt may tầm vỡ, lại đang là đại biểu HĐND cấp thành phố.
Đó là vào các ngày 17 và 19/8 vừa qua, Cục C49B đã bắt quả tang hành vi xả chất thải không qua xử lý tại Nhà máy Sản xuất của Công ty Cổ phần Tập đoàn Thái Tuấn ở địa chỉ 1/148 Nguyễn Văn Quá, phường Đông Hưng Thuận, quận 12, TP HCM. Xuất phát từ việc nguồn nước thải đậm đặc màu xả thẳng ra kênh Tham Lương bốc mùi hôi thối, Cục C49B điều tra phát hiện nhà máy này lắp đặt hệ thống cống ngầm đường kính 200mm không có trong đề án bảo vệ môi trường đã được phê duyệt và trang bị đến 2 van xả cho mỗi máy nhuộm vải (trong đó có một van xả ra kênh).
Chỉ đến khi bị phát hiện, ông Thái Tuấn Chí (Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Tập đoàn Thái Tuấn) là đại biểu HĐND TP HCM, mới chợt nhận ra sai sót về mình và hứa có trách nhiệm khắc phục. “Theo quan điểm của tôi, để bảo vệ môi trường, vấn đề không phải là tốn bao nhiêu tiền, chúng tôi phải thực hiện vì uy tín của DN và trách nhiệm với cộng đồng. Tôi mong bà con cử tri thành phố thông cảm và hãy tin tưởng, chúng tôi sẽ sửa sai”, ông Chí biện bạch.
Quả thật, nói như ông Chí thì bất cứ ông chủ DN nào vi phạm về môi trường cũng có thể dễ dàng nói được. Thế nhưng DN đã sai rồi, chất thải nguy hại đã “lỡ” tuồn hết ra kênh rạch, sông ngòi rồi, liệu có còn cứu vãn được không? Mùi hôi thối, ô nhiễm đầy rẫy ra đó, kéo dài triền miên khiến người dân hết chịu đựng nổi, thì liệu dư luận có thông cảm được hay không, có còn tin tưởng vào “trách nhiệm cộng đồng” của Công ty Cổ phần Tập đoàn Thái Tuấn và tư cách đại biểu HĐND cấp thành phố của ông Thái Tuấn Chí hay không?
Nguồn nước ô nhiễm từ các DN đổ ra kênh Tham Lương (quận 12, TP HCM)
Lẽ ra, đã là người đại biểu nhân dân do cử tri bầu ra thì những người như bà Đỗ Thị Thu Hằng, ông Thái Tuấn Chí, vốn là những doanh nhân rất thành đạt, phải hết sức ý thức về trách nhiệm cộng đồng của mình. Đáng lẽ họ phải biết lắng nghe tâm tư nguyện vọng của các cử tri ngay từ trước khi mình đắc cử, đặc biệt là về vấn đề ô nhiễm môi trường vốn đang bức xúc như hiện nay. Và với tinh thần thượng tôn pháp luật, điều trước tiên mà những đại biểu doanh nhân như họ phải tự vấn rằng, DN của mình có làm gì phương hại đến lợi ích của đại bộ phận cử tri hay không. Vậy mà, có phải chỉ vì lợi nhuận trước mắt mà họ đã quên béng vai trò, trách nhiệm cộng đồng của mình. Âu cũng là một bài học lương tâm rất cần thiết cho bất cứ doanh nhân nào đang ngồi trên ghế nghị trường!
Những kẽ hở…
Nhìn lại nguồn cơn vụ vi phạm của Sonadezi ở Nhà máy Xử lý nước thải KCN Long Thành thì cũng cần phải nhắc rằng, UBND tỉnh Đồng Nai từng ban hành Chỉ thị 04/CT-UBND vào tháng 3/2010, có quy định các công ty kinh doanh hạ tầng KCN trên địa bàn tỉnh có tránh nhiệm tổ chức phân loại, thu gom, lưu giữ và chuyển giao chất thải trong phạm vi KCN do công ty làm chủ đầu tư. Các DN hoạt động trong KCN phải ký hợp đồng thu gom chất thải rắn với các công ty kinh doanh hạ tầng KCN.
Theo nhận định, quy định này vô hình trung khoán giao cho các công ty kinh doanh hạ tầng KCN được “độc quyền” thu gom, kinh doanh các chất thải, rác thải từ các KCN trên địa bàn tỉnh. Từ đó dẫn đến hiện tượng một số DN chế xuất không thể thực hiện việc tiêu hủy phế liệu, phế phẩm. Trong khi đó, có một số chủ đầu tư KCN, do năng lực xử lý chất thải lại không đảm bảo, chưa xây dựng xong trạm trung chuyển tiếp nhận, phân loại chất thải và bổ sung chức năng ký hợp đồng thu gom chất thải với các DN trong KCN, hoặc ký hợp đồng với nhiều đơn vị chủ nguồn chất thải nguy hại vượt quá công suất của nhà máy…
Chính điều này cuối cùng lại dẫn đến chuyện xử lý nước thải trong một số KCN không hiệu quả như tính toán ban đầu. Thậm chí có công ty kinh doanh hạ tầng KCN còn né tránh, trì hoãn việc xử lý chất thải và cũng nhằm hạn chế chi phí. Đây là vấn đề mà các cơ quan có thẩm quyền ở Đồng Nai cần suy nghĩ, nhìn nhận lại trách nhiệm của mình!
Doanh nghiệp “bức tử” môi trường
Song song câu chuyện của ông bà nghị sở hữu 2 DN lớn gây ô nhiễm và những khiếm khuyết trong chính sách, dòng nước sông Đồng Nai – Sài Gòn như đang nổi sóng vì danh sách một loạt DN “đen” đang đe dọa nguồn nước sinh hoạt. Thái độ cần có lúc này chính là việc các cơ quan chức năng có thẩm quyền cần vào cuộc xử lý triệt để từ gốc đến ngọn.
Chỉ trong giữa tháng 8/2011, Cục C49B đã bắt quả tang ít nhất 5 doanh nghiệp, điển hình như: Công ty Thái Tuấn, HTX Thương mại nông sản xuất khẩu 30-4, Công ty TNHH SX-TM Thái Hưng Thịnh… do không tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường mà lỗi vi phạm chủ yếu là xả chất thải nguy hại ra môi trường, không có hệ thống xử lý nước thải hoặc có nhưng không chịu vận hành…
Còn theo báo cáo của UBND TP HCM cho thấy, trong năm 2010 và 6 tháng đầu năm 2011, đã kiểm tra 415 DN, phát hiện và xử lý 238 DN vi phạm về môi trường. Số cơ sở vi phạm chiếm 57% số cơ sở được kiểm tra. Theo nhận định, các DN vi phạm thường chậm các biện pháp khắc phục vì phụ thuộc vào đầu tư, vận hành hệ thống xử lý nước thải, khí thải. Hành vi xả thải vượt tiêu chuẩn cho phép chiếm tỉ lệ cao nhất trong các hành vi khác như: xử lý nước thải, khí thải, đấu nối xả thải không đúng quy định trong KCN, không hợp đồng với đơn vị có chức năng xử lý chất thải nguy hại, không có giấy phép xả thải vào nguồn nước…
Và chính việc các DN nằm trong danh sách “đen” gây ô nhiễm đã khiến nguồn nước cấp phục vụ sinh hoạt tại sông Sài Gòn liên tục gia tăng ô nhiễm trong những năm trở lại đây. Sở Tài nguyên và Môi trường TP HCM đã điều tra các nguồn thải ra sông Sài Gòn và phát hiện nhiều DN chưa đầu tư hệ thống xử lý nước thải hoặc có nhưng chất lượng nước thải sau xử lý không đạt yêu cầu.
Mới đây, một số DN “đen” đã bị nêu tên, như Tổng Công ty Việt Thắng (quận Thủ Đức), Công ty TNHH Ôtô Isuzu Việt Nam, Công ty TNHH Sedovina (quận Gò Vấp), Công ty TNHH SXTM Tân Vĩnh Phát (huyện Bình Chánh), Nhà máy Bia Vinaken, Công ty TNHH Phạm Thu, Công ty TNHH MTV CNTP Việt Hùng (huyện Hóc Môn)…
Theo ghi nhận, các DN có khối lượng nước thải ra môi trường hàng ngày rất lớn, từ hơn 100m3 đến hơn 1.000m3nước/ngày đêm. Trong thành phần nước thải chứa các chất ô nhiễm COD, BOD và SS. Theo kết quả quan trắc chất lượng nước tại khu vực lấy nước phục vụ mục đích sinh hoạt gần đây nhất cho thấy chất lượng nước thô vẫn đang bị ô nhiễm, vượt tiêu chuẩn cho phép. Lo ngại nhất là ô nhiễm dầu, BOD, COD và vi sinh, mức ô nhiễm cao hơn so với cùng kỳ năm 2010 từ 1 đến hơn 3 lần…
Cần xử lý từ gốc đến ngọn
Rõ ràng bài toán chống lại các DN gây ô nhiễm môi trường vẫn chưa được giải quyết một cách đúng mức. Niềm tin từ người dân sẽ không có khi các DN cứ vô tư xả chất thải độc hại, còn cơ quan thực thi pháp luật không có những chính sách hợp lý, chế tài xử phạt nghiêm minh!
Cục Cảnh sát Phòng chống tội phạm về môi trường kiểm tra hệ thống xử lý nước thải của Công ty Cổ phần Tập đoàn Thái Tuấn
Chính vì thế, các chuyên gia bảo vệ môi trường cho rằng, để khắc phục tình trạng DN gây ô nhiễm, điều mà người dân mong đợi chính là việc các cơ quan chức năng trên lưu vực sông Đồng Nai – Sài Gòn cần biện pháp hữu hiệu là buộc các DN cần phải di dời ra khỏi khu dân cư. Đối với các DN sản xuất kinh doanh các loại hình nhạy cảm ô nhiễm nguồn nước như dệt nhuộm, giấy, bột ngọt, chế biến hải sản… thì nhất thiết phải thực hiện nghiêm túc các quy định về bảo vệ môi trường. Mặt khác, công tác thẩm tra, đánh giá tác động môi trường để cấp phép cho DN có ngành nghề nhạy cảm với môi trường cũng cần phải cân nhắc và cương quyết hơn nữa.
Thiết nghĩ, không nên xem xét địa điểm đặt trụ sở DN ở gần khu vực sông, suối, kênh rạch, ao, hồ… nhằm tránh tạo điều kiện cho DN đặt hệ thống ngầm để thuận lợi cho việc xả thải trực tiếp ra môi trường.
Hệ thống xử lý nước thải cũ kỹ, lạc hậu của một DN dệt nhuộm
Để có phương thuốc hữu hiệu nhằm thoát khỏi vấn nạn ô nhiễm, điều đó đòi hỏi các cơ quan thực thi pháp luật đẩy mạnh công tác phối hợp kiểm tra, xử lý triệt để đối với các DN có hành vi vi phạm pháp luật bảo vệ môi trường. Mặt khác, cũng cần nghiên cứu xem xét quy hoạch khu xử lý chất thải (rác thải sinh hoạt, chất thải nguy hại…) tập trung quy mô lớn, không quy hoạch dàn trải nhỏ lẻ, khó kiểm soát nhằm chống ô nhiễm nguồn nước ngầm như hiện nay.
